Skraba i spektakl Dębskiej w grze o Złotą Maskę

Mamy kolejne nominacje do Złotych Masek: spektakl „Jeśli przecięto Cię na pół”, a Aleksandra Skraba za rolę Milenki.

Spektakl powstał na kanwie prozy Łukasza Barysa, ale jego adaptacja nie jest prostym przełożeniem literatury na język sceny. To autonomiczny, pełnokrwisty świat, który pulsuje rytmem raz powolnym jak wiejskie popołudnie, raz nerwowym jak huk tirów przetaczających się przez Sromutkę. Ta fikcyjna wieś, rozdarta między przeszłością a modernizacją, staje się tu czymś więcej niż miejscem akcji. To żywy organizm, który pamięta, który boli, który milczy.

Czarna komedia o duchach – tak można by to ująć w kilku słowach. Ale jakże zwodnicze byłoby takie uproszczenie. Owszem, duchy są obecne: przodkini Leokadia Be, o której nie wolno wspominać; dziadek; lalka po matce; trup żołnierza w stodole. Kryją się w kufrach, w pustych zabudowaniach, w zakamarkach pamięci. Jednak najstraszniejsze widma nie mają imion. To duchy przemilczeń, wstydu, niedopowiedzianych historii. To to, co zostało przecięte: jak dom, rodzina, wspólnota, jak samo słowo „My”.

Punktem wyjścia jest tragedia. Matka Marcela ucieka z kochankiem, a wypadek ciężarówki brutalnie przerywa ich drogę. Ciała i samochód zostają dosłownie rozcięte na pół. Ten obraz nie jest jedynie drastycznym prologiem. To metafora całej opowieści. Marcel żyje w świecie pękniętym między polem, które zarasta ugorem, a telewizorem migoczącym w salonie; między wspomnieniem krów na pastwisku a pracą na Orlenie, która ma być biletem do nowoczesności. Między czułością wobec rodzinnej ziemi a pragnieniem ucieczki.

Twórcy spektaklu nie uciekają się ani do oskarżycielskiego tonu znanego z interwencyjnych reportaży telewizyjnych, ani do estetyzującej pocztówki z prowincji. Nie ma tu ani taniego sentymentalizmu, ani łatwej pogardy. Jest za to powaga. I humor. Czasem absurdalny, czasem gorzki, zawsze precyzyjnie dawkowany. Groteska nie służy wyśmianiu bohaterów, lecz oswojeniu ich lęków. Śmiech staje się narzędziem przetrwania.

To teatr sekcyjny w najlepszym znaczeniu tego słowa. Zamiast stawiać epitafium dla umierającej wsi, twórcy rozkładają ją na czynniki pierwsze. Pokazują, jak modernizacja nie tyle zapukała do drzwi, ile już dawno przestawiła meble i zjadła fundamenty dawnego świata. Autostrada – symbol transformacyjnego sukcesu – przynosi obietnicę ruchu, ale też śmierć. Pęd ku przyszłości odbywa się kosztem pamięci.

A jednak to nie spektakl bez nadziei. Wręcz przeciwnie. Jego najgłębszym nurtem jest poszukiwanie światła. Marcel, próbując zrozumieć rodzinne tajemnice, nie tyle rozgrzebuje przeszłość, ile próbuje poskładać siebie. Jego wędrówka przez żałobę, samotność i pokoleniowe traumy prowadzi do momentu, w którym możliwe staje się spojrzenie w lustro bez wstydu. Ostatnie słowa – zapowiadające kres tego, co czai się w mroku – wybrzmiewają jak ciche, ale stanowcze katharsis.

Ogromną siłą przedstawienia jest jego wielopokoleniowa obsada. Obok Czesławy Monczki – aktorki związanej z częstochowską sceną od dekad – pojawia się młoda energia, którą wnosi nominowana do Złotej Maski Aleksandra Skraba. Jej Milenka jest jednocześnie krucha i zadziorna, boleśnie prawdziwa w swoim zagubieniu. Skraba nie gra – ona żyje na scenie, pozwalając widzom zajrzeć w najdrobniejsze pęknięcia swojej bohaterki. Nominacja wydaje się tu nie tylko zasłużona, lecz wręcz oczywista.

Równie wyraziste są kreacje pozostałych aktorów, którzy budują świat oparty na relacjach – napiętych, niedopowiedzianych, pełnych miłości, której nie zawsze starcza odwagi, by ją wypowiedzieć. To Teatr zespołowy w najczystszym sensie: każda postać jest fragmentem większej całości, jak kawałki rozbitego lustra.

„Jeśli przecięto Cię na pół” – nominowany do Złotej Maski za najlepszy spektakl dramatyczny – jest dowodem, że współczesny teatr potrafi mówić o prowincji bez protekcjonalności, o transformacji bez banału, o traumie bez epatowania bólem. To przedstawienie dla wszystkich, którzy pochodzą „stamtąd” i próbują uwolnić się od wstydu, nie wyrzekając się korzeni. Dla tych, którzy wiedzą, że dojrzewanie bywa procesem zszywania tego, co rozcięte.

To spektakl o duchach, ale nie po to, by nas straszyć. Po to, by pozwolić im wreszcie odejść. I byśmy mogli, razem z bohaterami, uwierzyć, że z pęknięć da się zbudować coś nowego. Że nawet jeśli przecięto nas na pół, wciąż możemy stać się całością.

Obsada: Karol Czajkowski  

Maciej Półtorak

Czesława Monczka

Aleksandra Skraba

Reżyseria: Kalina Jagoda Dębska